Wołyń - pamiątki polskich czasów

  ​W 1492 r. Horodec vel Horodziec nadany został przez króla Aleksandra Jagiellończyka kniaziowi Juriemu Semenowiczowi Holszańskiemu[1]. Prawdopodobnie jako posag córki je­go syna Semena, Tatiany, dobra te przeszły następnie w posiadanie jej męża ks. Konstan­tego Ostrogskiego, hetmana wielkiego litew­skiego i włączone zostały później w skład or­dynacji, dzieląc jej losy. W 1753 r., na pod­stawie „transakcji kolbuszowskiej” dostały się Karolowi Szydłowskiemu, miecznikowi smo­leńskiemu[2]. W kilkanaście lat później Horodec staje się własnością Urbanowskich. Jako ludzie zamożni na szerszej widowni pojawili się Urbanowscy dopiero w drugiej po­łowie XVIII w. Niesiecki[3] (3) wymienia wpraw­dzie kilku przedstawicieli rodziny o tym na­zwisku, żyjących wcześniej, głównie w Wielkopolsce, nie wychodzi jednak na ogół poza ramy XVII w. i nie podaje ich wzajemnego powiąza­nia. Nawet herb Prus I, którym się pieczęto­wali, nie jest całkowicie pewny. Skądinąd wiadomo, że w 1763 r. nobilitację otrzymał neofita Walenty Urbanowski[4]. Nie wiemy, czyim synem był Józef Urbanowski, który w 1767 r. od ks. Marcina Lubomirskiego nabył Kisiele z Pisarzówką i Ordyńcami, należące poprzednio również do Ordynacji Ostrogskiej[5]. On też kupił najprawdopodobniej Rachny Lasowe na Podolu. Józef Urbanowski miał dwóch synów: Krzysztofa, zdaje się nieżonatego, a w każdym razie bezpotomnego oraz Antoniego, później­szego deputata guberni wołyńskiej, ożenionego z Elżbietą Kruszewską, córką pułkownika wojsk polskich, rodzoną siostrą Franciszki, żo­ny Wojciecha Woronicza, marszałka zwiahelskiego. Starszy syn otrzymał w dziale Rachny, młodszy zaś - Horodec i Kisiele. Ponieważ Antoni Urbanowski także nie posiadał potom­stwa, po jego śmierci w 1843 r. dożywotniczką całej fortuny stała się wdowa, Elżbieta Urba­nowska (zm. w 1854 r.). Przeniosła się ona jed­nak na stałe do podarowanych jej w 1822 r. przez męża Kisiel w powiecie starokonstantynowskim. Dobra horodeckie przeszły nato­miast na Edwarda Starzyńskiego, wnuka po siostrze męża, żonatego ze słynną niegdyś z urody Izabellą Mostowską, wdową po Aleksandrze Potockim, zamiłowaną numizmatyczką, przebywającą głównie w Dreźnie. Starzyńscy nie osiedlili się w Horodcu, gdyż mieli do dyspozycji swą własną rezydencję na Podolu. Odziedziczony majątek i sie­dzibę utrzymywali jednak w porządku aż do śmierci Elżbiety Urbanowskiej, niczego stam­tąd nie zabierając. Dopiero w latach pięćdzie­siątych i sześćdziesiątych pałac ogołocony zo­stał stopniowo z całego urządzenia. Zaniedba­ny Horodec od syna Edwarda - Bolesława Starzyńskiego, rzeźbiarza i złotnika, w 1870 r. nabył Rosjanin gen. Kurłow, który zresztą transakcji tej użyczył tylko swego nazwiska. Faktycznie bowiem za majątek zapłacił kupiec berliński, Niemiec Bruch, kupując Horodec jedynie w celu eksploatacji tamtejszego lasu, nie tkniętego dotąd od wielu dziesiątków lat. W 1880 r. właścicielami tej mocno przetrze­bionej majętności stała się rodzina de Pour-baix, pochodzenia belgijskiego. Ostatnim jej dziedzicem do 1939 r. był Kamil de Pourbaix, szambelan papieski i wielki polski działacz społeczny[6]. W drugiej połowie XIX w. Horo­dec obejmował obszar 8000 dziesięcin ziemi uprawnej i lasów. Przed wybuchem pierwszej wojny światowej, a następnie w okresie mię­dzywojennym powierzchnia majątku znacznie się zmniejszyła. Od 1834 r., kilka lat z przerwami, przeby­wał w Horodcu J. I. Kraszewski, katalogując tam bibliotekę i zbierając materiały do dziejów Wilna. W 1838 r. wziął też w kaplicy dwor­skiej ślub z siostrzenicą pani domu, Zofią Woroniczówną, bratanicą prymasa Jana Pawła Woronicza. Głęboko przywiązany do swych gospodarzy, rozsławił Kraszewski Horodec szczegółowym opisem jego zbiorów dzieł sztu­ki i innych zabytków w książce: Wspomnienia Wołynia, Polesia i Litwy, dedykowanej Anto­niemu Urbanowskiemu[7]. Nazywany zawsze przez zwiedzających „pałacem”, dom mieszkalny w Horodcu zasłu­giwał raczej na miano dworu. Od strony ze­wnętrznej nie przedstawiał się bowiem zbyt in­teresująco. Składał się z dwóch bardzo wydłu­żonych, ustawionych do siebie pod kątem pro­stym korpusów parterowych, z częściami środ­kowymi podwyższonymi o niskie piętro. Dziewięcioosiowe skrzydła parterowe kryte były gładkim dachem trój spadowym, natomiast wy­sunięte ryzalitami korpusy środkowe - da­chem czterospadowym. Główne wejście mieś­ciło się nie na osi, lecz po prawej stronie czło­nu środkowego. Poprzedzał je mały ganeczek. Oprócz boni pokrywających narożniki i dzielą­cych elewacje skrzydeł parterowych na dwa odcinki, jak też szerokiej, gładkiej opaski międzykondygnacyjnej korpusów środkowych, dwór w Horodcu nie wykazywał żadnych in­nych zewnętrznych szczegółów dekoracyjnych. Bogatą oprawę plastyczną (stucco lucido) otrzymały natomiast pokoje reprezentacyjne z sufitami na fasetach zdobionych m.in. liśćmi akantu. Olśniewał szczególnie wystrój dwóch sal, zajmujących całą szerokość i wysokość obu członów dwukondygnacyjnych, z oknami na przestrzał. Jedna z nich, zaprojektowana przez Norowskiego, służyła jako biblioteczna, druga jako balowa. Miała ona ściany żółto mozaiko­wane ze złoconymi gzymsami i galerią dla orkiestry. W sali tej odbywały się bale i koncerty. Antoni Urbanowski utrzymywał bowiem własną kapelę złożoną z kilkudziesięciu osób, w której talentem wybijali się dwaj bracia nazwiskiem Lejman - skrzypek i wiolonczeli­sta. Dwór urządzony był głównie meblami w stylu Ludwika XVI i pierwszego cesarstwa z epoki. Mieścił też wiele dzieł sztuki pierw­szorzędnej wartości. Zdaje się, że kolekcjonerem w sensie naj­szerzej pojętym i głównym twórcą przechowy­wanych w Horodcu kolekcji był starszy brat, Krzysztof Urbanowski. Zgromadził on w swo­ich Rachnach zarówno cenny księgozbiór, jak galerię obrazów i kolekcję numizmatów naby­tych w Niemirowie po Wincentym Potockim. Ponieważ umarł znacznie wcześniej od brata młodszego, część swych zbiorów zapisał jemu, a drugą część wnukom siostry. Z nich Edward Starzyński ofiarował do Horodca wybór stu obrazów, szafy z numizmatami i dużą część bi­blioteki[8]. Otrzymane w spadku dzieła Antoni Urbanowski znacznie wzbogacił. Ponieważ był on przede wszystkim bibliofilem, mimo stosun­kowo małego przygotowania naukowego w cią­gu swego życia potrafił zgromadzić bibliotekę, liczącą w 1842 r. do 13 000 tomów. Przezna­czoną na jej przechowanie salę obiegała galeria, na którą wiodły umieszczone pośrodku spiral­ne schody. Dół sali zajmowały książki i czaso­pisma polskie lub Polski dotyczące, górę - wy­dawnictwa obce. Biblioteka horodecka, jak pi­sze Kraszewski, który na jej temat najwięcej podaje informacji, „wielkim kosztem czasu, pieniędzy i pracy zgromadzona”, prócz dużej liczby rzadkich druków mieściła także sporo nie mniej cennych rękopisów[9]. „Pięknością i sztuką Calligrafa” wyróżniał się, według pisarza, rękopis z XIV w. w języku francuskim Waleriana Maxyma, folio na per­gaminie, z miniaturami, złoceniami i innymi ozdobami, „niezmiernie kosztowny i ślicznie dochowany”. Z tego samego czasu pochodziły też rękopisy matematyczne, z jeszcze wcześ­niejszego księga akt kaplicy arcybiskupiej z Tuluzy i jakiś rękopis książki do nabożeń­stwa w języku arabskim, z wizerunkiem Kaaby. Było też w Horodcu wiele innych manuskryp­tów, przeważnie łacińskich i polskich, w tym rodzinnych. Z rzadkich druków zachwycił Kraszew­skiego „prześliczny egzemplarz na pergaminie Horae M.V., z ozdobami ksylograficznymi”, drukowany w Paryżu pod koniec XV w. „na kształt rękopisu”, ozdobna Biblia norymberska z tego samego czasu, także przypominająca je­szcze formą księgi rękopiśmienne oraz Catholicon Jana Balbi, wydany przez Johanna Fusta. Wśród inkunabułów i druków późniejszych polskich były m.in. książki przedstawiające ży­wot św. Stanisława (Vita S. Stanislai) Jana Długosza; Opuscula Jana Tucholczyka; Statut z 1506 r. Jana Łaskiego; Postylla Jana Seklucjana z 1556 r.; Biblia Jakuba Wujka z 1599 r.; Statuta synodalne wrocławskie Jana Hallera [?] i Psałtarz Dawidów Walentego Wróbla. Wśród rzadkości bibliograficznych znajdowały się po­nadto: Victoria Deorum Sebastiana Klonowicza, Zwierciadło Mikołaja Reja, a poza tym dzieła Marcina Bielskiego, Bartosza Paproc­kiego i wielu innych, w tym nie znane dotąd bibliografom. Zgromadził też Urbanowski w Horodcu sporo wydawnictw Aldów i Elzevirów, edycje klasyków, mnóstwo publikacji po­dróżniczych, jak też prac z dziedziny alchemii, w tym Brandta o nieznanym imieniu, ornito­logicznych Franciszka Levaillanta i niemiec­kich monografii muszli, roślin i motyli. Było, poza tym wiele dzieł historycznych z różnego okresu, wielka liczba broszur z czasów Stanis­ława Augusta oraz kompletna francuska ency­klopedia metodyczna. Niektóre egzemplarze nosiły autografy słynnych osobistości, jak Sta­nisław Grochowski, Stanisław Orzechowski, Szymon Szymonowicz, Jan Amos Komeński i in. Na jednej z ksiąg widniała dedykacja Ale­ksandra Sanuto dla króla Stefana Batorego. Sztuki piękne reprezentowały wydawnictwa dotyczące zbiorów galerii orleańskiej, drezdeń­skiej, luksemburskiej, düsseldorfskiej, neapolitańskiej, części wiedeńskiej, Ermitażu oraz Herculanum. Była w bibliotece historia malar­stwa włoskiego, były też sztychy Piranesiego i Davida. Niezwykle piękną oprawę miały stojące także w sali bibliotecznej szafy, przeznaczone na numizmaty, kupione również od spadkobier­ców Wincentego Potockiego. Dawniej należeć miały one do króla Stanisława Leszczyńskiego. Kraszewski podejrzewał nawet, że był to dar Ludwika XV dla teścia. Szafy te, nakryte bia­łymi blatami marmurowymi, dekorowały bo­gate brązy. Na wieńcach obiegających je doko­ła mieściły się medaliony przedstawiające po­piersia cezarów rzymskich. W miejscach zamków dwa aniołki czy putta wybijały mone­ty prasą, która zakrywała otwór na klucz. Me­ble te wspierały się na nogach w postaci karia­tyd, wykonanych także z brązu. Boki zdobiła misterna intarsja z różnokolorowego drewna. Wnętrze zawierało wiele płaskich szufladek na monety, brązowe gałki zaś zaopatrzone były w numery. W tych pięknych szafach przechowywano kilka tysięcy numizmatów, w tym monety gre­ckie i rzymskie z widokami miast, portretami cesarzy lub członków ich rodzin. Wielki zbiór polski zawierał głównie egzemplarze z czasów Zygmunta Augusta i Jana III. Za szczególnie cenny uchodził portugal litewski dziesięciodukatowy, bity w 1562 r., doskonale zachowany. Z jednej strony widniało na nim popiersie Zy­gmunta Augusta, z drugiej Pogoń litewska w kwiecistych obwódkach. Za dzieło najcenniejsze w liczącej około 500 obrazów galerii, uznał Kraszewski Św. Jana pędzla Leonarda da Vinci, zdaniem jego „nie­zaprzeczony oryginał”, noszący datę 1495 r., „w starożytnych prześlicznych ramach”. Wy­raz twarzy świętego, jej uśmiech i łagodność określił jako „zachwycające”. Upływ czasu, a zapewne także i brak konserwacji sprawiły, wszakże, że płótno to było mocno pociemniałe, a rysunek niezbyt ostry. Z dwóch obrazów Rubensa, uważanych także za oryginały, jeden przedstawiał Kobietę nagą w futrze, drugi Za­ślubiny Najświętszej Panny. Obraz malarza fla­mandzkiego Roelanta Savery, „dziwnie wykoń­czony we wszystkich szczegółach”, miał jako temat Wyjście zwierząt z arki. Św. Cecylia, ob­raz mały, przypominający raczej miniaturę, miał być dziełem van der Werfa. Równie mała kopia Rafaela na blasze wyobrażała Św. Rodzi­nę według oryginału przechowywanego w gale­rii orleańskiej. W kompozycji Zwiastowanie Domenichina godnymi zastanowienia wydały się Kraszewskiemu „nie tak dwie główne figu­ry, jako raczej chmura aniołów, spuszczająca się za zwiastującym”. Wielkie malowidło Batoniego przedstawiało Rodzinę Dariusza i Alek­sandra. Poza tym opisujący Horodec wymie­niali jeszcze: obrazek Św. Franciszek w zachwy­ceniu szczególnie ulubiony przez pana domu, który Kraszewski przypisał jednemu z Cranachów; Samarytanka Angeliki Kauffmann; Kar­nawał na Piazza Navone w Rzymie Canaletta; Przywrócenie wzroku św. Pawłowi, wielką kom­pozycję Szymona Czechowicza; Sąd Salomona autora nieokreślonego; Zwiastowanie Najśw. Panny Poelenburgha i Pejzaż morski o zacho­dzie słońca, może Claude Lorraine’a. Wyjątko­we miejsce zajmowała w galerii malowana na blasze Najświętsza Panna z Jezusem, jak przy­puszczano, oryginał Guido Reniego. Na odwrocie, starym charakterem pisma, umieszczo­ny był następujący nie do końca zrozumiały napis:

  Wśród portretów historycznych znajdował się współczesny mu wizerunek króla Augu­sta II, wykonany jako popiersie na wypukłej blasze. Były, poza tym podobizny dalszych oso­bistości i rodzinne. Innych obrazów w rela­cjach nie wymieniono, pozostać więc muszą nieznane. Nikt nie opisał też sreber, brązów ani porcelany, choć i takie zbiory z pewnością musiały w Horodcu istnieć. Z czasem, jak większość kolekcji w Polsce, wszystko to uległo rozproszeniu. Najwcześ­niej, za panią Izabellą Starzyńską wy wędrował do Drezna zbiór numizmatyczny, gdzie włą­czony został do już się tam znajdującego. Ob­razy przewieziono częściowo do Warszawy, częściowo do Zahiniec. Najdłużej pozostała na miejscu najtrudniejsza do przetransportowania biblioteka, ale i tę w 1868 r. Bolesław Starzyń­ski zabrał do Zahiniec, gdzie na pomieszczenie jej wybudował przy pałacu specjalne pokoje. W Horodcu pozostały jeszcze czas jakiś różne niedobitki, które nie zainteresowały nikogo. W końcu wszystko pochłonął pożar, w 1889 r. spłonęło bowiem całe lewe skrzydło pałacu. Ja­kiś czas budynek pozostawał bez opieki i po­woli niszczał. Odbudował go ostatni właściciel Kamil de Pourbaix, nadając mu jednak wygląd zewnętrzny inny - neorenesansowy. Nowy pałac składał się także z dwóch czło­nów, ustawionych do siebie pod kątem pro­stym, na planie uproszczonej litery L. Korpus główny, frontowy, dziesięcioosiowy, bryłą swą nawiązujący do najczęściej w budownictwie dworów polskich stosowanych typów, był po­środku piętrowy, po bokach parterowy. Jego czteroosiową część dwukondygnacyjną, ujętą ramami pilastrów tworzących pozorny ryzalit, poprzedzał portyk arkadowy, dekorowany rów­nież pilastrami. Wspierał się na nim otoczony balustradą taras górny. Na cokołach balustrady stały kamienne wazony. Środkowy odcinek ele­wacji frontowej zamykał szeroki gzyms profi­lowany oraz trójkątny szczyt ze spływami i dal­szymi cokołami z ustawionymi na nich kulami. Szczyt czy raczej facjatkę przebito dużym, pół­koliście zamkniętym oknem i dwoma niewiel­kimi owalnymi okulusami. Trójosiowe odcinki parterowe, ujęte w narożach boniami, na osiach środkowych akcentowały ustawione na gzymsie wieńczącym jeszcze trzy wykonane w piaskowcu cokoły, połączone ze sobą esownicami wolutowymi. Na cokołach stały także wazy. Poza pilastrami i gzymsami gładko tyn­kowaną elewację zdobiły poziome naczółki prostokątnych* okien. Część dwukondygnacyj­ną dworu nakrywał wysoki, gładki dach dwu­spadowy, części parterowe - dach trój spado­wy. Jak od strony zewnętrznej wyglądało moc­no wydłużone, nieomal w całości parterowe skrzydło tylne — nie wiadomo[10]. Dochodzący niemal do brzegów Horynia stary park, z jeziorem od strony wjazdu do dworu, alejami lipową, grabową i topolową, sędziwymi topolami „nadwiślańskimi” i sku­piskami sosen, po wyjściu z rąk Urbanowskich zdziczał całkowicie. Doprowadzony do porzą­dku w okresie międzywojennym, został później wycięty.

[1] Słownik geograficzny, t. 3, Warszawa 1882, s. 151 i t. 15, Warszawa 1900, s. 578.
[2] S. Kardaszewicz, op. cit., s. 271.
[3] K. Niesiecki, Herbarz polski..., t. 9, Lipsk 1842, s. 202.
[4] L. Korwin, (L. Korwin Piotrowski), Szlachta polska pochodzenia żydowskiego, Kraków 1933, s. 79.
[5] J. M. Giżycki], Spis..., s. 133.
[6]  „Rolnik 1867-1937”, [Lwów 1938], s. 124.
[7] J. I. Kraszewski, Wspomnienia..., t. 1, s. 106 n.
[8] Słownik geograficzny, t. 3, Warszawa 1882, s. 151.
[9] Najwięcej szczegółów dotyczących biblioteki oraz innych zbiorów podaje J. I. Kraszewski, op. cit., s. 107 i n. Dane te powtarzają później inni. Por.: T. J. Stecki, Horodec, „Kłosy” 1877 nr 636 s. 147 oraz F. Radzi­szewski, op. cit., s. 16.
[10] Fotografie nowego dworu, jak też jego plan za po­średnictwem p. Witolda Hake autor otrzymał od syna ostatniego właściciela. Na dalsze pytania autor nie dostał już wszakże odpowiedzi.