Międzyrzec Korecki

Pierwotnymi właścicielami, a może nawet założycielami Międzyrzecza Koreckiego mieli być książęta Koreccy[1]. Następnie miasteczko to przeszło w posiadanie Ostrogskich, ale przypuszczalnie tylko na mocy zastawu. Ks. Konstanty Ostrogski (zm. w 1618 r.) wybudował w Międzyrzeczu kościół katolicki, który jednak spłonął już w 1604 r. W tym czasie dobra międzyrzeckie były własnością ks. Joachima Koreckiego. Z rąk jego wnuka Samuela (zm. w 1651 r.), w r. 1650 dostały się w posiadanie ks. Aleksandra Lubomirskiego, wojewody krakowskiego. W 1702 r. ks. Jerzy Dominik Lubomirski, podkomorzy kor., ufundował w Międzyrzeczu kolegium oo. Pijarów, które z czasem uzyskało w kraju taki rozgłos, że o miano „wołyńskich Aten” rywalizować mogło nawet ze szkołami krzemienieckimi. Syn Jerzego Dominika, ks. Franciszek Ferdynand Lubomirski (zm. w 1774 r.), miecznik koronny, sprzedał dobra międzyrzeckie liczące kilkanaście folwarków Janowi Kazimierzowi Steckiemu, chorążemu koronnemu (zm. w 1820 r.). Jan Kazimierz Stecki, syn Kazimierza, wojewody kijowskiego, był człowiekiem bardzo zamożnym. Oprócz Kustyna na Wołyniu odziedziczył jeszcze po ojcu wielkie obszary położone nad Dnieprem i w powiecie owruckim. Choć w oczach współczesnych i potomnych niezbyt sympatyczny, prowadząc na wielką skalę handel drzewem i zbożem, wysyłanym do Gdańska, potrafił zebrać ponoć tyle dukatów holenderskich, że co roku dokupić mógł nową wioskę. Hodował też słynne w owym czasie stada koni krwi polskiej i arabskiej[2]. Za czasów Jana Kazimierza Steckiego, który w Międzyrzeczu wybudował „pałac okazały choć sztywny”, jak go określił Kajetan Koźmian[3], miejscowość ta przeżywała okres wielkiego rozkwitu, działalność chorążego nie ograniczała się bowiem w rzeczywistości do gromadzenia majątku i urządzenia wielkopańskiej rezydencji, lecz rozciągała się w pewnym stopniu także na okoliczną ludność. Jego niewątpliwą zasługą było osuszenie ciągnących się wokół Międzyrzecza błot i trzęsawisk, z czego powstały uprawne łąki i błonia, dalej założenie szpitala dla ubogich i uporządkowanie rynku miasteczka. Mimo osławionego skąpstwa, w swym „sztywnym” pałacu urządzał bale i reduty dla okolicznej szlachty, która go wprawdzie nie lubiła, nie mogąc jednak bagatelizować zaproszenia wielkiego pana zjeżdżała na nie tłumie. Chorąży Jan Kazimierz Stecki miał trzy żony. Międzyrzecz odziedziczył po nim syn pochodzący z pierwszego małżeństwa z Teresą Małachowską, Józef Stecki (1767-1832), żonaty z Teklą Wilżanką, marszałek szlachty powiatu rówieńskiego i członek honorowy Uniwersytetu Wileńskiego. Michał Czajkowski pisze o nim wprawdzie, iż „nie odznaczał się oczytaniem ani uczonością”, charakteryzuje go jednak z sympatią[4]. W przeciwieństwie do ojca, który stale wadził się z zakonnikami, „miłości do nauki” dowiódł opiekując się gorliwie szkołami oo. pijarów, którym dla utworzenia nienaruszalnego kapitału zapisał wielką wieś Harucze, a poza tym 300000 złp. na instrumenty do gabinetu fizycznego i chemicznego oraz 100000 na bibliotekę. Dzięki jego poparciu kolegium podniesione zostało do stopnia pełnego gimnazjum o sześciu klasach. Na własny koszt dobierał też chorąży nauczycieli, z osobistych funduszów łożąc na utrzymanie uboższej młodzieży. Urządził w końcu pierwszy na Wołyniu ogród botaniczny[5]. Największą pasją chorążego Józefa Steckiego było wprawdzie polowanie, ale równie chętnie całymi dniami przesiadywał w klasztorze, interesując się wszystkimi problemami szkoły. Prowadził, poza tym ożywione życie towarzyskie, dając podobnie jak za czasów ojca tłumnie odwiedzane bale, choć teraz miały one nieco inny charakter. W niedziele i święta salony pałacu międzyrzeckiego otwarte były także dla uczniów kolegium. Wszystkich „uprzejmie i doskonale ugaszczano”. Oprócz kamerdynerów, służba ubrana była po kozacku. W czasie balów przygrywała orkiestra złożona z 24 osób, którą dyrygował Antoni Lipiński, brat słynnego skrzypka Karola. W chórze śpiewali wyłącznie kozacy. Posiadał chorąży wiele koni, psów i powozów. Trzecim z rodziny dziedzicem Międzyrzecza był Ludwik Stecki (1795-1859), któremu za udział w powstaniu listopadowym dobra te w 1837 r. rząd carski skonfiskował, urządzając w ogołoconym ze sprzętów pałacu szkółkę podstawową dla leśników i pisarzy gminnych. Ludwik Stecki, który musiał wyjechać za granicę, podobnie jak jego dziad żenił się trzykrotnie. Pierwszą jego żoną była Julia Czacka, drugą Amelia Ponińska, a trzecią, poślubioną już na uchodźstwie w Galicji - Olimpia Uznańska. Po długotrwałym procesie synowi Ludwika, Henrykowi Steckiemu, udało się w 1859 r. odzyskać dobra międzyrzeckie. Będąc właścicielem pięknego Romanowa po I lińskich, odstąpił on Międzyrzecz swemu bratu Witoldowi, pochodzącemu z małżeństwa ojca z Olimpią Uznańską. Po Witoldzie Steckim (ur. w 1846 r.), żonatym z Józefiną Ledóchowską, objął majątek jego syn Józef (ur. w 1881 r. - aresztowany i zaginiony we wrześniu 1939 r.), żonaty z Marią Mikulską. Był on piątym z rodu i ostatnim dziedzicem Międzyrzecza. Wśród zabytków tej miejscowości, które w postaci stosunkowo mało zmienionej przetrwały do wybuchu drugiej wojny światowej, znajdowały się pałac i kościół pijarski. Niestety ani dokładna data wzniesienia pałacu, ani nazwisko architekta, który tę rozległą budowlę projektował, nie są właściwie znane. Istnieją raczej tylko hipotezy. Według jednej z nich, podanej ks. J. Woyszwiłłę, „dziedzic Jan Stecki [...] przyozdobił Międzyrzecz murowanym, gustownym pałacem w 1773 r. i przy nim dworkami”[6]. Relacja ta, spisana na miejscu na podstawie lokalnej tradycji, nie podaje jednak nazwiska architekta ani żadnego z rzemieślników, czynnych przy dekoracji wnętrz. Poza tym wątpliwa wydaje się zbyt wczesna data powstania pałacu, gdyż w tym czasie Stecki dopiero został właścicielem majątku. Nazwisko autora projektu sugeruje natomiast Kajetan Koźmian, który w początkach XIX w. często bywał w Międzyrzeczu. Pisze on, iż „to, co architekt Merlini własnym swoim smakiem i porządkiem wystawił, było piękne i proporcjonalne, lecz co dodał JW chorąży swoją głową, było dziwaczne i śmieszne”[7]. Według jeszcze innej wersji podanej przez T. J. Steckiego, pałac wybudowany został na gruzach dawnego obronnego zamku Lubomirskich dopiero około 1800 r. Autorstwo Merliniego podważone zostało na skutek opublikowania przez Marka Kwiatkowskiego listu Heleny Radziwiłłowej z 12 czerwca 1815 r., w którym pisze ona, że pałac międzyrzecki był „przez Cuga y Mańkowskiego zrobiony”[8]. Ponieważ brak na razie bardziej - niż przekazy gości chorążego - przekonywających dokumentów, sprawy autorstwa projektu nie możemy uznać za przesądzoną ostatecznie. Należy jednak podkreślić, iż także analiza architektoniczna przeprowadzona przez Kwiatkowskiego przemawia za Zugiem. Inne wątpliwości budzi natomiast podany przez niego rok 1789 jako data wzniesienia czy też ukończenia pałacu. Na przechowywanym w zbiorach Czartoryskich w Krakowie rysunku fasady pałacu z końca XVIII w., malowanym tuszem i akwarelą, nad głównymi drzwiami wejściowymi widnieje bowiem data 1793, najbliższa sugerowanej przez Steckiego[9]. Pałac międzyrzecki składał się z trzech członów, to jest z głównego korpusu mieszkalnego i dwóch oficyn, połączonych z sobą w harmonijną całość. Piętnastoosiowa elewacja frontowa korpusu środkowego, założonego na rzucie prostokąta, otrzymała trzy akcenty. Dominował środkowy, pięcioosiowy pseudoryzalit utworzony przez sześć przyściennych kolumn jońskich wielkiego porządku. Ryzalit ów poprzedzał płytki, czterokolumnowy portyk, dźwigający belkowanie ze słabo zarysowanym gzymsem oraz trójkątny fronton, otoczony gzymsem profilowanym i kostkowym. Jak wykazuje rycina osiemnastowieczna, jego pole wypełniały panoplia z tarczą herbową Radwan. Później fronton był gładki. Jako dwa dalsze mocne akcenty fasady występowały na osiach skrajnych ryzality, mające okna także w ścianach bocznych, nakryte dachami wydzielonymi. Nawiązywały więc one kształtem do dawnych staropolskich alkierzy. W początkowej postaci dachy ryzalitów miały być schowane za ściankami attykowymi, dekorowanymi wykonanym w sztukaterii fryzem. Kondygnację dolną ryzalitów pokrywały bonie, podczas gdy pozostałe płaszczyzny elewacji były gładkie. Wszystkie okna, zarówno niższego parteru jak znacznie wyższego piętra, miały od strony podjazdu kształt prostokątny. W elewacji ogrodowej wyeksponowany został jedynie pięcioosiowy ryzalit środkowy, poprzedzony sześciokolumnowym portykiem także w wielkim porządku, ale z kapitelami korynckimi. Dolna część portyku ogrodowego tworzyła taras, górna natomiast balkon otoczony balustradą tralkową. Trójkątny fronton ukształtowany został podobnie jak w portyku od strony podjazdu. Po bokach tarczy herbowej występowały tu jednak nie panoplie, lecz dwa wypełnione kwiatami i owocami rogi obfitości, dalsze motywy roślinne i wstęgi. Wszystkie okna fasady parkowej na boniowanym w całości parterze miały kształt prostokątny, natomiast kondygnacja górna ryzalitu przebita została pięcioma wielkimi, sięgającymi sufitu porte-fenetrami o zamknięciu półkolistym. Dekoracje obu elewacji dłuższych i obu krótszych ograniczały się do kluczy umieszczonych nad oknami parteru i wyrobionych w tynku, z ławami wspartymi na konsolkach obramień okien kondygnacji górnej. Kondygnacje oddzielała od siebie opaska, łącząca klucze okien dolnych. Elewacje wieńczył wąski gzyms profilowany oraz szeroki podokapowy. Pałac miał tynki zewnętrzne utrzymane w kolorze ciemnożółtym, wszelkie zaś szczegóły dekoracyjne, w tym kapitele kolumn, obramienia okien i drzwi oraz gzymsy - w kolorze białym. Pałac nakrywał gładki dach czterospadowy z belwederem o trzech półkolistych oknach, zaopatrzonych w mnóstwo cienkich promieniście rozchodzących się szczeblin, umieszczonym nad frontową częścią portykową. Od obu bocznych ryzalitów głównego korpusu wychodziły stosunkowo krótkie, ćwierćkoliste, kryte galerie, łączące pałac z dwiema stojącymi po bokach dużymi oficynami. Dach galerii od strony dziedzińca schowany był za wysoką ścianką. Galerie miały elewacje boniowane i po trzy szerokie otwory flankowane po bokach kolumienkami. Oficyny wzniesiono w stosunku do korpusu głównego nie pod kątem prostym, lecz do niego równolegle. Obie miały także dwie kondygnacje, ale - przeciwnie niż w przypadku pałacu - dolna była znacznie wyższa od górnej, zaopatrzonej tylko w niewielkie okna kwadratowe. Parter oficyn także pokrywały bonie, kondygnacje zaś dzieliła szeroka, gładka opaska. Obie te budowle nakrywał wysoki, gładki dach czterospadowy. W początkach XIX w. jedna z oficyn mieściła kuchnie, dwie ogromne izby marszałka dworu i inne pokoje gospodarcze, a na górze mieszkania służby i muzykantów. Druga służyła jako „hotel” z korytarzami i pokojami gościnnymi. Znajdowała się tam ponadto garderoba i komnaty „panieńskie”. Dzięki notatkom pamiętnikarskim Henryka Steckiego[10], który opisuje pałac międzyrzecki z okresu przed 1831 r., oraz nielicznym fotografiom wykonanym po 1921 r., możemy mieć także pewne wyobrażenie o tym, jak wyglądały wnętrza tej pięknej siedziby ziemiańskiej. Obie kondygnacje miały więc bardzo podobny, amfiladowy układ dwutraktowy. Główne drzwi wejściowe prowadziły do wielkiej okrągłej sieni. Po jej prawej stronie mieściła się klatka schodowa łącząca parter z piętrem, po lewej natomiast duży pokój bilardowy z głęboką szafą w murze, kryjącą ołtarz. Po jej otwarciu pomieszczenie to stawało się domową kaplicą. Inne pokoje traktu frontowego służyły jako mieszkalne. Środek traktu ogrodowego zajmowała z wysuniętym ryzalitem wielka sala jadalna, obok zaś mieścił się jeden z salonów. Pozostałe pokoje służyły jako apartamenty mieszkalne. Parter pałacu używany był na co dzień i do mniejszych przyjęć. Do wielkich przyjęć przeznaczone było piętro. Od strony podjazdu mieściła się tu górna część sieni oraz klatka schodowa, od strony parku zaś ogromna, wyższa od innych pomieszczeń sala balowa z pięcioma portefenetrami i wielką półkolistą wnęką naprzeciw okien, przeznaczoną dla orkiestry. Aby uchronić białe, gładko polerowane ściany sali od monotonii, otrzymała ona dwa zasadnicze podziały: horyzontalny, wyodrębniający część dolną od górnej i wertykalny, dzielący obie części na mniejsze pola. Dolna rozczłonkowana została pilastrami gładkimi, z głowicami korynckimi oraz płycinowymi, wypełnionymi sztukateriami o motywach roślinnych, które tworzyły oprawę dla osadzonych w profilowanych ramach drzwi. W sali balowej miały one rozmiar niewielki i celowo ograniczony do roli funkcjonalnej. Po bokach wnęki środkowej występowały dwie wąskie, półkoliście sklepione nisze, z podniebiem dekorowanym kasetonami, przeznaczone na prostokątne, zwieńczone gzymsem piece. Wielkie pola wnęki na orkiestrę, jak też po obu stronach drzwi wiodących do dalszych apartamentów dolnej części sali, pokrywały niegdyś malowidła lub adamaszek, o czym świadczyły wykonane w sztukaterii ramy. Część górna, dzielona płycinami poziomymi, przeznaczona została wyłącznie na sztukaterie. W supraportach w ramach półkolistych gzymsów, na tle skrzyżowanych gałązek widniały tam stylizowane liry, co oznaczało, że sala służyła m.in. do muzykowania. Sztukaterie w innych prostokątach wyobrażały odwrócone od siebie maski oraz rogi obfitości, obejmujące skrzyżowanymi końcami muszle. Poniżej fasety biegł gzyms kroksztynowy skomponowany z elementów roślinnych, a powyżej fryz podobny, nieco jednak węższy. Środek sufitu zajmowała rozeta duża, a rogi — mniejsze. Zwisały z nich niegdyś żyrandole. Sala balowa oraz salony wyposażone były we wzorzyste posadzki, które jednak do okresu międzywojennego nie przetrwały. W trakcie ogrodowym pierwszego piętra znajdowały się także dalsze salony, dekorowane sztukateriami lub malowidłami ściennymi, wykonanymi przez Józefa Mańkowskiego. Bardzo bogatą oprawę miały niektóre drzwi, umieszczone w grubych murach. Wyposażono je np. w dwie supraporty. Jako motywy mniejszej, wieńczącej dwuskrzydłowe drzwi wewnątrz wnęki, wykonanej w sztukaterii, występowały atrybuty myślistwa [?] w postaci łuku, kołczanu ze strzałami etc., przeplecionych przez okrągły wieniec ze wstęgami. Ponad wspartym na konsolach nadprożem, w szerokich, gładkich ramach sztukaterii umieszczona druga supraporta, malowana na tynku, miała charakter romantycznego obrazu. Przedstawiona na nim została kobieta na huśtawce wprawianej w ruch przez dwóch mężczyzn. Obok, w cieniu drzew ustawiło się dalsze towarzystwo. Bardzo bogato wyposażony też został jeden z pokoi gościnnych, w którym goszczono biskupów lub inne, równie wysokiej rangi osoby. Na jego dekorację sztukatorską, obok groteski, składały się owalne medaliony z postaciami niewieścimi, podtrzymywane przez putta oraz antykizujące sceny rodzajowe. Malowidła, którymi Józef Mańkowski pokrył ściany dalszych pokoi, w tym sali jadalnej, przedstawiały głównie pejzaże romantyczne z rzeką na pierwszym planie, drzewami i ruinami ogromnych zamczysk. W okresie poprzedzającym konfiskatę Henryk Stecki wywiózł wszystkie cenniejsze meble i dzieła sztuki do Romanowa. Później, gdy pałac służył jako szkoła, wystrój sal i pokoi uległ poważnemu uszkodzeniu. Po odzyskaniu Międzyrzecza przez właścicieli został on wprawdzie odremontowany, ale następne, jeszcze poważniejsze zniszczenia przyniosła ze sobą pierwsza wojna światowa. W latach 1921-1939 pałac odzyskał swój pierwotny wygląd od strony zewnętrznej, wewnątrz urządzony był jednak tylko częściowo i nie było tam już przedmiotów o większej wartości. Równocześnie z pałacem powstały w Międzyrzeczu także inne budowle dworskie, a wśród nich teatr, mogący pomieścić kilkuset widzów. Jego wygląd nie jest znany. Wiemy natomiast o niektórych granych tam sztukach. Należała do nich tragedia Kreon, napisana przez nauczyciela szkół pijarskich Emanuela Sztemberga oraz Krakowiacy i Górale. W scenach zbiorowych brały udział uczennice pensji żeńskiej i uczniowie gimnazjum pijarskiego. Teatr, przeważnie amatorski, dawał przedstawienia przy różnych okazjach, jak imieniny czy śluby, czasem w połączeniu z ogniami sztucznymi. Występowały też w Międzyrzeczu trupy przejezdne[11]. Już poza obrębem parku, w niedalekim lasku, urządzona została łazienka. Był to mały domek, przystawiony do wzgórza i z tego powodu z jednej strony parterowy, z drugiej piętrowy. Oprócz wanien mieścił kilka gościnnych pokoi dekorowanych w stylu „pompejańskim”, jak je określa Henryk Stecki, robiąc przy tym uwagę, iż „nawet oficjaliści i wyższa służba mogli się kąpać, ile razy chcieli”. Z tego samego źródła oraz wypowiedzi Koźmiana wynika, że przy pałacu założone były trzy ogrody. Jeden z nich miał postać dużej „murawy”, rozciągającej się na stoku wzgórza, na którym stał pałac, z sadzawką poniżej i dalekim widokiem na miasteczko, kościół i klasztor ze szkołami pijarskimi, aż po rysujące się na horyzoncie okoliczne lasy i pola. Po drugiej stronie „murawy” leżał ogród kwiatowy „z niemal królewskimi oranżeriami, których było pięć czy sześć”[12]. Przestrzeń za teatrem zajmował ogród trzeci - warzywny i owocowy. Były też we dworze międzyrzeckim trzy wielkie dziedzińce przedzielone sztachetami. Na jednym z nich stały stajnie na przeszło sto koni, rozmaite wozownie, ujeżdżalnia i tzw. „ogiernia”, czyli gabinet z meblami, parkietami, portierami i firankami, gdzie dziedzic, oglądając konie, popijał poranną kawę lub wieczorne herbaty. Z wyjątkiem pałacu niemal wszystkie inne budowle chorążego Jana Steckiego uległy rozsypce jeszcze w XIX w. Ocalały tylko niektóre oranżerie i stajnie na konie. Po teatrze ślad nawet zaginął, a łazienkę przypominała tylko kupa gruzów. Do 1939 r. przetrwał natomiast park krajobrazowy, założony na łagodnym stoku wzgórza opadającym w stronę leżącego w dole niewielkiego stawu i miasteczka. Wśród gęstwiny drzew pozostawiono szeroką wolną przestrzeń, ową „murawę”, aby nic nie przesłaniało widoku z okien i tarasu pałacu. Park z miasteczkiem połączono skierowaną na oś pałacu aleją, obsadzoną niegdyś włoskimi topolami. Przechodziła ona przez zabagnione dawniej, później osuszone stawy. Kręte ścieżki przecinały oba masywy ogrodu w różnych kierunkach. Aleje lipowe oddzielały park od sadów owocowych ciągnących się po obu stronach ogrodu. Wielkie skupiska drzew, głównie liściastych, rosły też w pobliżu bocznych elewacji pałacu i oficyn. Przed frontowym portykiem rozciągał się drugi otwarty gazon kształtu owalnego, otoczony dokoła żywopłotem. Tuż przy bramie wjazdowej, usytuowanej na osi portyku, malowniczy akcent tworzyły dwie grupy jesionów[13].