OŻOHOWCE


  Przeszłość Ożohowiec, zwanych wcześniej Wżohowiec, Ożechowiec i Nowy Zbaraż, sięga XV w.[1] W 1430 r. ks. Świdrygiełło nadał tę majętność Iwanowi Mokosiejewiczowi. Nastę­pnym znanym dziedzicem był Semen Cata, od którego Ożohowce nabyli ks. Zbarascy. Po śmierci ostatniego z rodu męskiego przedsta­wiciela rodziny Zbaraskich, ks. Jerzego (1631), wszystkie ich dobra, w tym Ożehowce przeszły do ks. Wiśniowieckich. Gdy zaś na ks. Michale Serwacym Wiśniowieckim (zm. w 1744 r.) wy­gasł także i jego ród, Ożehowce dostały się cór­ce księcia, Annie, zamężnej za Józefem Ogiń­skim, która oddała je swej młodszej córce Elż­biecie, zamężnej za Michałem Wielhorskim, kuchmistrzem wielkim litewskim. Ale już w 1762 r. cały klucz ożohowiecki, składający się wówczas z 22 wsi, sprzedany został Ignace­mu Cetnerowi, wojewodzie bełskiemu, od któ­rego w dwa lata później odkupił ten majątek, ograniczony już, wszakże do ośmiu wsi - Jan Antoni Czarnecki, kasztelan bracławski, żonaty z Felicjanną Czosnowską. Za jego czasów część klucza, znajdująca się po prawej stronie Zbrucza z miejscowością Toki i zamkiem rezydencjonalnym, odcięta została przez granicę zaboru rosyjskiego. Po śmierci kasztelana w Ożohowcach osiadł jego najstarszy syn Władysław Fran­ciszek, chorąży litewski, żonaty najpierw z Po­niatowską, a po rozwodzie z nią z Anielą Korze­niewską, kasztelanką zakroczymską. Ok. 1820 r. Ożohowce objął z kolei w posiadanie Józef Ka­lasanty Małyński h. Poraj (1784-1855), mąż starszej córki Władysława Franciszka Czarnec­kiego i Anieli z Korzeniewskich - Julii, a po­tem jego syn Jan Małyński (zm. ok. 1904 r.). Ostatnim dziedzicem Ożohowiec i należących do nich pięciu innych folwarków był bratanek Jana Małyńskiego - Emanuel (1875-1938), syn Michała z Bereznego. Posiadając inne bar­dzo rozległe dobra i ogromne fundusze w go­tówce, Emanuel Małyński nie mieszkał w Ożohowcach, lecz oddawał je w dzierżawę. Przez kilkadziesiąt lat, na zmianę - bądź w Niewirkowie, bądź też w Ożohowcach - re­zydował natomiast jego stryj Jan, podobnie jak ojciec słynny z wielkiego bogactwa i skąpstwa, a w dodatku także z wielkich dziwactw[2]. Jan Małyński mieszkał w starym dworze wybudo­wanym najprawdopodobniej pod koniec XVIII w. przez Jana Antoniego Czarneckiego. Dwór ten, murowany z cegły, znany jedynie z ustnych relacji[3], miał plan prostokąta i jedną tylko kondygnację, która wznosiła się nad ob­szernymi piwnicami. Główne wejście do dwo­ru poprzedzał półokrągły ganek, otoczony ka­miennymi schodkami, częściowo oszklony, kryty stożkowym dachem. Od tyłu domu znaj­dował się otwarty taras. Budynek nakrywał wysoki, czterospadowy łamany dach gontowy. Wnętrza dworu niestety zupełnie nie są znane. Wiadomo jedynie, iż Jan Małyński odziedziczył po ojcu i sam zgromadził w Ożo­howcach cenny zbiór rzeźb z marmuru kararyjskiego, sprowadzonych m.in. z Włoch, wśród których był posąg leżącej Kleopatry dłuta Canovy. Częściowo w Ożohowcach, a częściowo w Niewirkowie znajdowały się też zapewne in­ne dzieła sztuki, o których również mamy tyl­ko ogólnikowe wiadomości. Należała do nich galeria obrazów z oryginałami Guido Reniego, Salvatora Rosy, Luca Giordana, Carlo Maratty i in.[4] Ponieważ Jan Małyński prowadził ży­cie pustelnicze, na temat jego zbioru dzieł sztuki brak danych bardziej szczegółowych. Gdy z całym majątkiem i gotówką przekracza­jącą milion rubli odziedziczył Ożohowce Ema­nuel Małyński, kolekcja przeniesiona została do Zurnego koło Bereznego, gdzie wszystko to przepadło zapewne w czasie pierwszej wojny światowej. Dwór ożohowiecki stał wśród staroświec­kiego parku o powierzchni ok. 10 morgów, głównie lipowego. Przed domem ciągnął się kolisty trawnik, otoczony strzyżonym żywo­płotem grabowym oraz krzewami ozdobnymi, jak jaśminy i bzy. Pośrodku gazonu znajdował się klomb kwiatowy. Oprócz lip rosło w parku także wiele innych gatunków drzew, a wśród nich brzosty, dęby oraz tak rzadkie na kresach tulipanowce. Ogród utrzymany był w stylu an­gielskim. Charakter regularny miały jedynie aleje lipowe.


[1] Obszernie dzieje Ożohowiec przedstawił [J. M. Gi­życki]: Spis..., op. cit., s. 289 i n.
[2] J. M. Giżycki (op.cit.) określa Jana Małyńskiego jako „słynnego skąpca i dziwaka”, choć posiadającego w swym pałacu cenne zbiory rzeźb, galerię obrazów etc. Skądinąd Małyński znany był jako zażarty antyfeminista, do którego domu żadna kobieta nie miała wstępu. Z tego powodu cała osobista służba musiała być rodzaju męskiego.
[3] Dawnego służącego Małyńskich, Stratona Salko.
[4] T. Żychliński, op. cit., t. 4, Poznań 1882, s. 172.