Żukowce

Żukowce, położone malowniczo nad rzeczką Świniorojką, dopływem Horynia, należały do klucza wyżgródeckiego i dzieliły jego losy. Począwszy od XVI w. były więc one we władaniu ks. Poryckich, Koniecpolskich, Wielopolskich, Zahorowskich, Czackich, Potockich, aż wreszcie w 1758 r. stały się własnością Rzyszczewskich h. Pobóg[1] (1). Pierwszym z rodziny dziedzicem klucza z siedzibą jeszcze w Wyżgródku, był Wojciech Rzyszczewski (1711-1786), kasztelan buski i lubaczowski, żonaty z Marianną Suską, fundator licznych kościołów i klasztorów[2] (2). Po nim dziedziczył jego syn Adam (1748-1808), ożeniony z Honoratą Chołoniewską, po ojcu także kasztelan lubaczowski i poseł na Sejm Czteroletni. Przekazał on klucz żukowiecki, rodowy Rzyszczew w pow. włodzimierskim oraz klucze koszlacki i podwołoczyski swemu z kolei synowi Gabrielowi (1780-1857), generałowi wojsk polsko-francuskich, późniejszemu marszałkowi szlachty powiatu krzemienieckiego. Do odziedziczonych po ojcu dóbr dodał jeszcze generał klucz starooleksiniecki, który otrzymał po żonie, ks. Celestynie Czartoryskiej z Korca (1790-1850). Ostatnim właścicielem Żukowiec i klucza podwołoczyskiego był syn Gabriela - Józef Adam Rzyszczewski (1813-1884), żonaty z Zofią hr. Stadion-Thaunhausen (1816-1875). Mieszkał on głównie w Wiedniu, gdzie piastował liczne urzędy dworskie. Żyjąc ponad stan, zrujnował majątek i w końcu sprzedał Żukowce w 1878 r. hr. Weimarn-Luders, który je w niedługim czasie odsprzedał w dalsze ręce. Zmieniając jeszcze kilkakrotnie właścicieli, znalazły się w końcu Żukowce w ręku Rosjanina Fedorowa, który wynajął dwór na koszary wojskowe. W końcu - w 1896 r. dawna rezydencja Rzyszczewskich padła pastwą pożaru i nie została już odbudowana. Murowany z cegły dwór w Żukowcach, znany wyłącznie z rysunku Napoleona Ordy z lat siedemdziesiątych XIX w. i relacji Józefa Dunin-Karwickiego[3] (3), był budowlą niejednolitą, powstałą prawdopodobnie w dwóch epokach: za czasów Adama Rzyszczewskiego, a więc na przełomie XVIII і XIX w., a następnie po 1813 r., gdy w dobrach tych osiadł jego syn Gabriel. Początkowo był to prawdopodobnie dziewięcioosiowy budynek parterowy z trójosiową częścią środkową podwyższoną o niższe piętro, zaakcentowaną na osi czterokolumnowym portykiem. Wsparte na kwadratowych bazach kolumny z korynckimi kapitelami dźwigały trójkątny fronton. Według wszelkiego prawdopodobieństwa w elewacji ogrodowej występował pośrodku półkolisty ryzalit, czego dowodem była istniejąca w tylnym trakcie sala, nakryta sufitem w kształcie kopuły. Z czasem piętro poszerzone zostało z obu stron portyku o jeszcze jedną oś, pod kolumnadą zaś dodano niewielki przedsionek z tarasem w górnej części, otoczonym balustradą tralkową. Dobudowane też zostały dwa długie skrzydła boczne, w rezultacie czego dwór otrzymał kształt podkowy otwartej w stronę parku. Dla wygody mieszkańców służyło kilka tarasów, rozmieszczonych zarówno od strony podjazdu, jak przy skrzydłach i elewacji ogrodowej. Jedynie fragmentaryczne wiadomości dotyczą wnętrz. Z relacji Karwickiego wynika, że jedno ze skrzydeł, ze staroświeckimi meblami, portretami i miniaturami, służyło jako apartamenty gospodarzy. W salonie pana domu znajdowało się też kilka cenniejszych dzieł sztuki. Nad kominkiem wisiał tam więc duży obraz olejny pędzla Bacciarełlego, przedstawiający ks. Józefa Poniatowskiego w otoczeniu swych ówczesnych towarzyszy broni z pułku Royal-Allemand, wspartych na koniach wierzchowych, a także kilka „pierwszorzędnych utworów kredkowych” Aleksandra Orłowskiego. W trakcie ogrodowym mieścił się szereg pokoi recepcjonalnych, „wspaniale i bogato przyozdobionych”. Amfiladę rozpoczynał pokój bilardowy, urządzony wysokimi kanapami, specjalnie w ten sposób wykonanymi dla łatwiejszej obserwacji gry. Dalej wymienia Karwicki salę jadalną z dużymi weneckimi oknami i obszernym balkonem z żeliwną balustradą, ze ścianami zawieszonymi portretami rodzinnymi, oraz dwa ogromne salony, w tym jeden z plafonem w kształcie kopuły i białymi mozaikowymi ścianami w złote gwiazdy. Z sufitu zwisał tam ogromny żyrandol, „w którym Murzyni podtrzymywali jarzące świeczniki”. Obok salonu mieściła się domowa kaplica, a jeszcze dalej salonik pani domu. Dziedziniec, na który wjeżdżało się przez ciosową bramę z wrotami z kutego żelaza, ozdobioną u góry kamienną tarczą z herbami Pobóg i Pogoń Litewska, otaczały dwie duże oficyny piętrowe i jedna mniejsza parterowa, przeznaczone na pokoje gościnne. W pobliżu stal murowany piętrowy lamus. Przed domem mieszkalnym rozciągał się gazon obsadzony dekoracyjnymi krzewami. Jedno ze skrzydeł domu łączyło się bezpośrednio z oranżerią, traktowaną jako ogród zimowy. W rozległym, pokrytym trawnikami i kwietnymi rabatami parku, szczególnie pielęgnowanym przez gen. Rzyszczewskiego i zaliczanym w połowie XIX w. do piękniejszych na Wołyniu, obok zwykłych rosło wiele bardzo rzadkich w tych stronach drzew, jak tulipanowce, tuje drzewiaste, platany, drzewa cierniowe i in. Po sadzawce pływały łabędzie i jakieś zamorskie kaczki. W ptaszarni mieściło się mnóstwo śpiewających ptaków, a przy wielkiej oranżerii była też kanarkarnia. Obok ananasami, figami i cieplarni stały jeszcze w parku rozmaite altany, a na końcu ogrodu pięknie urządzony mieszkalny domek, zwany „rustique”.